Nadwrażliwość na jad owadów żądlących jest szczególną formą alergii ze względu na realne zagrożenie życia chorego. W krajach europejskich zagrażające życiu odczyny alergiczne występują najczęściej po użądleniu przez pszczołę miodną i osę, rzadziej szerszenia i trzmiela.

Nadwrażliwość na jad owadów może rozwijać się na podłożu reakcji immunologicznych (alergia IgE-zależna i IgE-niezależna), może być też związana z mechanizmami nie immunologicznymi (tzw. nie-alergiczna nadwrażliwość na jady).

Po użądleniu przez owada może wystąpić zwyczajna lub duża reakcja miejscowa, uogólniona reakcja anafilaktyczna oraz reakcje nietypowe i toksyczne.

Częstość dużych reakcji miejscowych wynosi od 2.4% - 26.4%. Uogólnione reakcje anafilaktyczne są rzadsze i kształtują się w zakresie od 0.3% - 7.5%, a u pszczelarzy od 14.0% - 43.0% ( 1,2 ).

Diagnostyka alergii na jad owadów obejmuje wywiad, identyfikację owada-sprawcy, wykonanie testów skórnych, określenie poziomu alergenowo-swoistych IgE i tryptazy, w celu wykluczenia mastocytozy (3-5).

Postępowanie terapeutyczne prowadzi się w kilku etapach: postępowanie bezpośrednio po użądleniu, postępowanie po opanowaniu anafilaksji oraz leczenie przyczynowe – immunoterapia swoista alergii na jad owadów.

Jedynym dostępnym i skutecznym sposobem leczenia alergii na jad owadów błonkoskrzydłych jest immunoterapia alergenowa ( venom immunotherapy – VIT).

Do leczenia kwalifikowani są chorzy, u których udokumentowano reakcję IgE-zależną. Czas trwania leczenia wynosi od 3 do 5 lat, zależnie od indywidualnej skuteczności. U chorych z rozpoznaną mastocytozą leczenie jest prowadzone do końca życia. Wskazaniem do VIT jest wystąpienie objawów ze strony układu oddechowego i sercowo- naczyniowego ( III i IV klasa wg Muellera), połączone z dodatnim wynikiem testów skórnych i /lub swoistych IgE oraz pokrzywka w grupie znacznego ryzyka lub znaczne obniżenie jakości życia, połączone również z dodatnim wynikiem testów skórnych i/lub swoistych IgE (4).

Przeciwwskazania do VIT są takie, jak w przypadku immunoterapii innymi alergenami. Należą do nich: brak współpracy ze strony chorego, wiek poniżej 5 lat, choroby nowotworowe oraz z autoagresji, ciężkie choroby ogólnoustrojowe oraz przewlekłe niewydolności narządowe. Nie należy rozpoczynać VIT u kobiet w ciąży, ale ciąża nie wymaga przerywania dobrze tolerowanego leczenia (3,4). U pacjentów stosujących β-blokery lub inhibitory enzymu konwertującego leki te należy zastąpić preparatami z innych grup, ponieważ w trakcie immunoterapii alergenowej mogą pojawić się działania niepożądane. Należą do nich zarówno nadmierne odczyny miejscowe, jak i uogólnione odczyny anafilaktyczne. Zastosowanie adrenaliny u pacjenta przyjmującego ß-blokery może być nieskuteczne. Natomiast inhibitory enzymu konwertującego angiotensynę, poprzez wzrost stężenia bradykininy, mogą zwiększać przepuszczalność naczyń krwionośnych i w ten sposób nasilać objawy obrzęku naczynioruchowego.

Wybór szczepionki alergenowej zależy od identyfikacji owada i reaktywności krzyżowej między jadami. Schematy immunoterapii różnią się między sobą przede wszystkim czasem niezbędnym do osiągnięcia dawki podtrzymującej, najczęściej 100 μg jadu (przy protokołach powolnych czas wymagany wynosi kilka tygodni lub miesięcy, natomiast w protokołach szybkich i bardzo szybkich odpowiednio kilka dni lub kilka godzin)

Mechanizmy warunkujące skuteczność immunoterapii alergenem są nadal dyskutowane. Najnowsze badania dowodzą, że immunoterapia hamuje odpowiedź limfocytów Th2 na alergen i zmienia odpowiedź immunologiczną z dominującego typu Th2 na korzyść limfocytów Th1, wytwarzających duże ilości interferonu-γ oraz podgrupy limfocytów regulatorowych, będących źródłem cytokin hamujących odpowiedź zapalną – IL-10 i transformującego czynnika wzrostu-β (6-9).

Skuteczność immunoterapii alergenowej jest oceniana na podstawie negatywizacji testów skórnych, swoistych IgE oraz rzadko - za pomocą testu prowokacyjnego.

Skuteczność immunoterapii alergenowej na jad owadów jest bardzo duża i znacznie wyższa niż w przypadku innych rodzajów immunoterapii. W przypadku jadu osy wynosi 95%, pszczoły – 80-90% (10, 11). Po zakończeniu leczenia, ryzyko reakcji po użądleniu jest zmniejszone, jeżeli przy zakończeniu VIT testy skórne i swoiste IgE są negatywne.

Immunoterapia alergenowa jest postępowaniem z wyboru u chorych z IgE-zależną alergią na jad owadów błonkoskrzydłych. Nadal jednak istnieje konieczność doskonalenia metod diagnostycznych nadwrażliwości na jad owadów oraz oceny skuteczności tego leczenia.